به گزارش روابط عمومی معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه، به نقل از ایکنا از آذربایجان‌شرقی، مردم هر منطقه از کشور دارای آداب، ‌رسوم و عقایدی هستند که ریشه در عقاید دینی و ملی آنان دارد. این آداب و رسوم که بخشی از فرهنگ بومی یک منطقه را شامل می‌شود بارزترین عنصر هویت بخشی مردمان یک ناحیه به شمار می‌آید در کشور ما همه مسلمین ماه مبارک رمضان را روزه می‌دارند ولی در جای جای کشورمان روزه و ماه مبارک رمضان با آدابی همراه است که ممکن است آن مراسم خاص را در جای دیگر نتوان یافت. این آداب را می‌توان در نحوه استقبال از این ماه عزیز، نحوه برپایی آن، آداب سحر و افطار، اطعام دادن، عبادات و مناجات مخصوص این ماه جستجو کرد.

آداب و رسوم ماه مبارک رمضان در آذربایجان‌شرقی

با توجه به اینکه ایران کشوری مسلمان به شمار می‌آید، ماه رمضان نیز از جایگاه ویژه‌ای در نقاط مختلف و در بین مردمان آن برخوردار است. از روستاهای کوچک و قصبه‌ها گرفته تا شهرهای بزرگ همه رنگ صیام به خود می‌گیرند و جامه افطاری و سحری به تن می‌کنند، اما آداب و رسوم منطقه آذربایجان خود چیزی دیگری است، حلاوت،طراوت و جذابیت دیگری دارد.

آیین‌های مردم آذربایجان‌شرقی ریشه در عقاید دینی و ملی آنان دارد. بدون شک این آداب و رسوم که بخشی از فرهنگ بومی یک منطقه را شامل می‌شود، بارزترین عنصر هویت بخشی مردمان یک منطقه به شمار می‌آید. البته رسم‌های مردم تبریز و آذربایجان‌شرقی برای ماه مبارک رمضان هم در کشور خاص است که در ادامه تعدادی از این آیین‌ها را مرور می‌کنیم.

خانم‌های خانه دار آذربایجان‌شرقی با خانه تکانی به استقبال ماه مبارک رمضان می‌روند و یکی دو روز مانده به آغاز ماه رمضان مردم روستاهای استان فطیر درست می‌کنند و این فطیرها و نان های مخصوص پای ثابت سفره‌های افطار می‌شود.

این فطیرها «نزیه» نام دارند و یک نوع نان محلی مغزدار است که روی آن با چنگال و ته استکان نقش بندی می‌شود.

آماده کردن مساجد نیز از دیگر کارهایی است که در شهرها توسط هیئت امنای مساجد و در روستاها توسط خود مردم قبل از شروع ماه مبارک رمضان انجام می شود.

قاباخلاما

قاباخلاما به ترکی یعنی به پیشواز رفتن. مردم آذربایجان‌شرقی چند روز مانده به شروع ماه مبارک رمضان اقدام به گرفتن روزه می‌کنند و به این عمل می‌گویند «قاباخلاما» یعنی به پیشواز و استقبال ماه مبارک رمضان رفتن.

رویت هلال ماه و نگاه کردن به آئینه

پیش از اینکه رادیو و تلویزیون اعلام آغاز ماه رمضان را به عهده بگیرند، روستائیان برای رویت هلال بالای بام می‌رفتند و ساعت‌ها منتظر می‌شدند یا سواری را به شهرهای اطراف می‌فرستادند تا از دیده شدن هلال خبری بیاورد. بزرگترها بعد از رویت هلال ماه رمضان، به چهره یک کودک معصوم یا یک فرد مومن و نمازخوان نگاه می‌کردند و اعتقاد داشتند که نگریستن به صورت آدمهای بی‌نماز و روزه‌خوار، خوش یمنی درپی نخواهد داشت.
نگاه کردن به‌آیینه و فرستادن صلوات بر محمد و آل محمد (ص) بعد از رویت هلال ماه هنوز هم به عنوان یک رسم در بین پیرمردان مناطق روستایی استان، مرسوم است.
این عادت بر این اعتقاد مبتنی است که باید در ماه رمضان دل مومن همچون آیینه صاف و روشن باشد و از ناپاکی‌ها صیقل یابد.
پیرمردان برای این منظور همواره آئینه کوچکی در درون جیب خود داشتند و بعد از اینکه خود به رویت آیینه می‌پرداختند، با فرستادن صلوات چندین بار آئینه را به دور خود و اهل خانواده می‌چرخاندند.
هر چند این رسم در طی سالیان اخیر به دلیل توسعه رسانههای گروهی، موضوعیت خود را از دست داده اما هنوز که هنوز است بسیاری از پیرزنان و پیرمردان روستانشین برای کار مبادرت میکنند.
پیش از این همچنین قبل از آغاز ماه رمضان از طرف مردم روستاهایی که روحانی نداشتند،‌ نمایندگانی به نزد امام‌جمعه‌های شهرها ‌فرستاده میشد و از آنها درخواست می‌کردند که یک روحانی را به نمایندگی از خود به روستا بفرستند. روحانی فرستاده شده را با سلام و صلوات به روستا می‌بردند و هر شب در خانه‌ای مهمان می‌شد تا ماه رمضان به پایان برسد.‌

تسلیت به خانواده تازه درگذشتگان

بعداز آغاز ماه مبارک رمضان مردم به دیدار خانواده تازه درگذشتگان می‌روند و به آنها تسلیت می‌گویند. عملی که در اعیاد هم انجام می شود.

طاباغ اوروجی

به مناسبت فرا رسیدن ماه رمضان خانواده تازه دامادها به تازه عروس هدایایی می‌فرستند که شامل لباس و انواع شال و روسری و همچنین میوه و شیرینی است.

افطاری
افطاردهی در آذربایجان‌شرقی از هفته دوم ماه مبارک رمضان مرسوم است و معمولاً فقرا را به مراسم افطاری دعوت می‌کنند و البته از افراد فامیل نیز وعده گرفته می‌شود.
اما آنچه که اغلب بر سر سفره افطاری آذربایجان‌ها دیده می‌شود از نان‌های روغنی گرفته تا سوپ و خرماهای تزئین شده با گردو، پودر گردو ، پنیر ،سبزی، ماست، مربا، شیر برنج و انواع حلیم‌ها است.
در گذشته آبگوشت از غذاهای مرسوم افطاری بوده است اما امروز افطاری‌ها تفاوت چندانی با دیگر نقاط کشور ندارد فقط آش دوغ و آش رشته مرسوم است و اخیرا گذاشتن سوپ هم بر سر سفره افطار در تبریز مرسوم شده است.
امروزه نان روغنی پزهای بازاری کار خانم‌ها را راحت کرده‌اند اما چه بسیار زمان کدبانو که، لذیذترین و خوشمزه ترین کلوچه‌ها، نان‌ها و کیک ها و شیرینی‌ها را برای مهمانان روزه دار خود تدارک می‌بینند.
اما در این میان آنچه باید به وجودش آنهم در عصر تکنولوژی و پیشرفت حسرت خورد، انتقال این سنت حسنه از داخل خانه‌های با صفا و کوچک شهروندان و روستائیان به داخل سالن‌های بی روح و تالارهای غذاخوری است، اگر تا دیروز با خرما و آب داغ و سوپی خانگی از روزه داران پذیرایی شده و و زنان آذربایجانی کدبانوگری و دست پخت‌های هنرمندانه‌ای خویش را به رخ مهمانان می کشیدند،اکنون به دلیل زندگی ماشینی غذاهای رنگارنگ، گران قیمت و مصنوعی بر روی میزها چیده می‌شود. اما این تغییر شیوه هم به نوعی از نیت خیرخواهانه مردم آذربایجان حکایت دارد.
اما شیرین ترین افطاری به تازه دامادها و تازه عروس‌ها اختصاص دارد، پسران و دختران نامزد در ایام رمضان جایگاه ویژه‌ای در سر سفره افطار دارند .خانواده آقا دامادها و عروس خانم‌ها هم جای خود دارد.
کار و بار شیرینی فروش‌ها و مخصوصاً آن دسته از قنادی‌های که زولبیا و بامیه و کلوچه‌ها و نان روغنی‌ها مخصوص و معروف خود را می‌پذند نیز در این ایام سکه می شود.چند ساعت به افطار مانده می‌توان شور و حرارت و صف‌های طولانی در مقابل این شیرینی فروش‌ها را مشاهده کرد.
اوباش دان
اما سحری خوردن و سحری بلند شدن هم برای خود در آذربایجان و به ویژه در روستاهای آن آدابی دارد هنوز هم که هنوز است روستائیان و عشایر آذربایجان با صدای ضربه همسایه بر دیوار خانه شان از خواب بیدار می‌شوند اگر سحرگاهان که در روستاهای دور افتاده آذربایجان بر روی پشت بام خانه‌ای قرار بگیری می‌بینی که چه شور و نشاط مبرهن در روستاها حاکم است چراغ خانه‌ها یکی یکی روشن می‌شوند همسایه‌های دیوار به دیوار زنجیر وار یکدیگر را به فریضه الهی فرا می‌خوانند و حسن ختام این شعر منظوم سحری خوردن به شیواترین موسیقی آسمانی یعنی اذان صبح ختم می‌شود.
در روستاهای استان در ماه رمضان، وسیله آگاه شدن مردم از اوقات شرعی، عمدتاً به وسیله موذن‌های روستایی، حرکت ستارگان و بالاخره بانگ صبحگاهی خروس‌های محلی بوده است.
در بین عامه مردم، زمان سحری خوردن در بین مردم منطقه به «اوباش» یا « اوباش دان» مشهور است و وقت آن نیز یک ساعت مانده به اذان صبح است .
موذنین روستایی، با صدای نافذ و گیرایی، وقت سحر را بر پشت بام‌های منازل یا مساجد روستایی با دعایی که در محل به آن « مناجات» می‌گویند، اعلام می‌داشتند.
مناجات شامل چند قطعه دعا به زبان عربی و ترکی و صلوات بر محمد و آل محمد (ص) بوده است.
پیرمردان در سطح روستاها، هنوز هم با حسرت زیادی خاطراتی از شیوه بیان، گیرایی و زیبایی صدای مناجات خوانان نقل می‌کنند.
همچنین در گذشته‌های نه چندان دور در مناطق روستایی وقت سحر و اذان صبح از روی حرکت ستاره‌هایی که اصطلاحا به آنها « اولکرلر» می‌گفتند تعیین می‌شد.
ماه رمضان در آذربایجان، هنوز هم ماه احسان، اطعام و تجدید دوستی‌هاست و اکثر خانواده‌ها، سعی می‌کنند حداقل برای یکبار در طول این ماه برای افراد فامیل و نزدیکان، افطاری بدهند.
دادن افطاری‌های جمعی، برای مستمندان هنوز هم، در سطح برخی از مساجد شهری و روستایی استان در شب های ماه رمضان مرسوم است.
مراسم نیمه ماه رمضان یعنی روز تولد امام حسن مجتبی (ع) نیز در آذربایجان گرامی داشته می شود هر چند مراسم عقد و عروسی در این ماه در بین مردم آذربایجان متداول و معمول نیست اما بسیاری از خانواده‌ها نیز فراهم کردن مقدمات یک زندگی مشترک و مراسم بله برون را در ایام رمضان و به ویژه پانزدهم پربرکت و میمون می دانند.
شب‌های احیا
اما شب‌های احیا در آذربایجان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است مساجد حسینه‌ها، مصلی‌ها همه از خیل مشتاقان وصال دوست و خریداران مغرفت ،پابرهنگان و تشنگان محبت و رحمت دوست آکنده و لبریز است.«سبحانک یا لا اله الا انت،الغوث الغوث خلصنا من النار یارب» و این آوای سوزناک هر آذربایجانی است که در شب‌های قدر (۱۹ – ۲۳ رمضان) از دل سینه‌های مالامال از امید رحمت و مغفرت پروردگار جاری می شود. در این روزها و شب‌ها محبت، مهربانی، احسان و نیکوکاری مردم آذربایجان و خانواده‌های آنان به اوج خود می‌رسد خوشحال و با نشاط از آن جهت که رمضان این ماه پرفیض و برکت را در یافته اند و به این توفیق بزرگ نائل شده اند و مغموم از آن جهت که این ماه دوست داشتنی در حال خداحافظی از آنهاست.
زیارت اهل قبور
در عصر واپسین روز از ماه رمضان بسیاری از خانواده‌ها در بسیاری از شهرها و روستاها به زیارت اهل قبور رفته و نذر و احسان می‌کنند. کودکان و نوجوانان نیز از این آداب و رسوم سنتی و معنوی سهمی برای خود دارند آنها پا به پای بزرگان و والدین خود سحری می‌خورند و چون ظهر شرعی فرا می رسد افطار زود هنگام می‌کنند. آنها نیز از فیوضات این ماه پربرکت مستفیض می‌شوند.
دوختن کیسه لعن ابن ملجم
رسم کیسه‌دوزی ۲۷ ماه رمضان که هنوز در برخی مناطق این استان زنده است،« معروف است که روز ۲۷ ماه رمضان شب قصاص ابن ملجم است. در این روز زنان برخی مناطق کیسه‌ای می‌دوزند که به کیسه لعن ابن ملجم یا کیسه مراد معروف است. در شب بیست و هفتم ماه رمضان با هر سوزنی که به این کیسه می‌زنند، یک بار به ابن ملجم لعنت می‌فرستند.»
فطریه
در آخرین روز سرپرست خانواده با محاسبه میزان فطریه افراد آن را از قوت سالانه یا از پول توی جیب جدا کرده و در محل خاصی قرار می‌دهند. فطریه در روستاها شامل آرد یا گندم می‌شود که سرپرست خانواده آن را در پشت در و در داخل منزل قرار می‌دهد که در اولین فرصت به افراد فقیر و مستمند تحویل دهد.

خداحافظی با ماه مبارک رمضان
در برخی از مناطق روستایی و شهری در روز پایانی ماه رمضان بعد از ادای فریضه مغرب و عشا، آیین خداحافظی ماه رمضان برگزار می‌شود که این آیین شامل نمازهای مستحبی و دعاهاست.
در میان مردم آذربایجان‌شرقی رسم است که مادر خانواده، کاسه‌ای را پر از گندم می‌کند و از بزرگ تا کوچک بر روی آن دست می‌زنند. همه سعی می‌کنند در هنگام اعلام عید در خانه‌های خود باشند تا فطریه‌شان به گردن کس دیگری نیفتد. مردم استان معتقدند که باید فطریه را در همان روز اول به فقرا بدهند.

نمازعیدفطر
بعد از برگزاری با شکوه نماز عید فطر مردم به دید و بازدید می‌روند و به خصوص به کسانی سر می‌زنند که ˈاول بایرامشانˈ است یعنی عید نو انهاست، خانواده‌هایی که تازه درگذشته دارند شامل این دید و بازدید و عید می‌شوند که با چایی و خرما پذیرایی می شوند.
اما هلال ماه شوال که به بام باختر آسمان نقش بست، حلول شوال و پایان رمضان حتمی است و فردایش عیدفطر است و شادی و نشاطی دیگر و به شکرانه توفیق یکماه روزه داری و منزلت در جوار محبت پروردگار را جشن و سرور و شادمانی خانواده‌ها را در بر می‌گیرد.
با مطالعه مراسم ویژه ماه رمضان در آذربایجان‌شرقی این نکته بیشتر نمایان می‌شود که سنت‌های ماه بهار قرآن حتی بیشتر از مراسم بهار طبیعت مورد اقبال و احترام عمومی است.
مردم آذربایجان‌شرقی ماه رمضان را همواره غنیمتی برای آمادگی بیشتر برای یازده ماه بندگی خداوند برای ادامه سال می‌دانند.