به گزارش روابط عمومی معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه به نقل از ایکنا، رضا سلیمان‌نوری، خراسان پژوه، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی در خصوص آداب و رسوم اهالی خراسان در ماه مبارک رمضان اظهار کرد: رسم دیرینه‌ای که در تمام شهرستان‌های خراسان رضوی وجود دارد، این است که مردم با غبارروبی خانه‌های خدا، به استقبال باشکوه از ماه مبارک رمضان می‌روند. مسجد در ماه مبارک رمضان کانون و ماوای اصلی پرهیزگاران است و بخش عمده‌ای از اوقات بندگان خدا در این ماه در مساجد می‌گذرد. به ‌همین دلیل مردم شهرستان‌های خراسان‌رضوی با غبارروبی مساجد، خانه‌های خدا را برای پذیرایی شایسته از مهمانان خدا آماده و مهیا می‌کنند.

 

شب‌خوانی

وی ادامه داد: یکی از آیین‌های مردم خراسان در شب‌های رمضان که اکنون به واسطه مدرنیته کم‌رنگ شده، شب خوانی است. سحرهای ماه مبارک رمضان در خراسان، به ویژه در روستاها، آن زمان که وسایل ارتباط جمعی کم بود، معمولا ۳ مرحله شب‌خوانی وجود داشته است. مرحله اول با دهل و شیپور و یک ساعت و نیم مانده به اذان صبح، آهنگی معروف به آهنگ ابوعطا نواخته می‌شد و مردم که آهنگ ابوعطا را می‌شنیدند، متوجه می‌شدند که شب‌خوانی اول است و یک ساعت و نیم تا اذان صبح مانده است. نیم ساعت بعد هم با آهنگی معروف به آهنگ حجاز شب‌خوانی انجام می‌شد و مردم می‌فهمیدند که یک ساعت به اذان مانده است و آخرین شب‌خوانی هم از یک ربع به اذان با قرائت دعای سحر آغاز می‌شد و موذن‌ها برای شب‌خوانی و گفتن اذان به بلندترین نقطه مسجد، تکیه و یا آب انبار می‌رفتند و علاوه بر قرائت دعا، این اشعار را می‌خواندند «شب خیز که عاشقان به شب راز کنند؛ گرد در و بام دوست پرواز کنند؛ هر جا که دری بود به شب می بندند؛ الا در دوست را که شب باز کنند».

 

سلیمان‌نوری افزود: هنوز در برخی مناطق روستایی گناباد در شب‌های ماه رمضان سه نفر از مردانی که دارای صدای خوب و مسلط به مناجات‌خوانی هستند، از نیمه شب تا لحظاتی باقی مانده به اذان صبح سه مرتبه پشت بام‌ها رفته یا با راه افتادن در محله‌ها به شب‌خوانی می‌پردازند. علاوه بر آن از حدود ۲ ساعت مانده به اذان صبح از بلندگوی بیشتر مساجد مناطق شهری گناباد به شیوه گذشتگان نوای دلنشین مناجات پخش می‌شود.

 

چلیک‌زنی

رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان تصریح کرد: یکی از رسومی که در شهرستان‌های مردم استان از دیرباز وجود داشته، چلیک‌زنی بوده است. منظور از چلیک‌زنی نواختن به وسیله دو چوب بر پیت‌های قدیمی و خالی نفت است که صدایی خوش از آن با هنرمندی هنرمندان بیرون می‌آمد. چلک‌زنی به ویژه در هنگام سحر کاربرد داشته و به این وسیله زمان سحر به مردم اعلام می‌شده تا بیدار باشند و مراسم سنتی و زیبای ماه مبارک رمضان را در سحر بجا بیاورند.

تشت‌زنی رمضان در تربت حیدریه 

وی بیان کرد: یکی از سنت‌های پسندیده در تربت حیدریه تشت زنی بود. این به آن معناست که معمولا مردم برای بیدار کردن یکدیگر در وقت سحر، از صدای تشت، بشکه و بعدها از طبل یا دهل استفاده می‌کردند. اجرای سنت به این شکل بود که در هر محله یک یا دو نفر تشت به دست به پشت بامی بلند رفته و با نواختن آن، فرا رسیدن سحر را به دیگران اطلاع می‌دادند که البته امروزه تلفن جایگزین تشت و بشکه و طبل شده و برخی با زنگ تلفن دیگران را از خواب بیدار می‌کنند، بدون اینکه مکالمه‌ای رد و بدل شود.

 

دوره‌های قرآن

سلیمان‌نوری با بیان اینکه مردم خراسان در ماه مبارک رمضان اهمیت ویژه‌ای به خواندن قرآن می‌دهند و بر این اساس در گوشه گوشه کوی و برزن این استان جلسات دورخوانی قران برگزار می‌شود. مردها در بیشتر مساجد و تکایا دوره قرآن دارند که البته بیشتر شب‌ها و بعد از افطار برگزار می‌شود، ادامه داد: خانم‌ها اغلب در یک ساعت مشخصی و هر روز در منزل یکی از همسایه‌ها جمع می‌شوند و یک جزء قرآن تلاوت می‌کنند و در روز آخر ماه هریک مقداری آجیل، شیرینی و سکه با خود می‌برند و این‌ها را روی هم می‌ریزند و سپس هرکدام یک سوره از جزء سی‌ام را می‌خوانند و آرزو دارند که سوره توحید به آن‌ها برسد. در نهایت آن خانمی که قرائت سوره توحید به او می‌رسد، باید بعد از ماه مبارک رمضان باقی خانم‌ها را به صرف آشی با عنوان «آش قل هو الله» دعوت کند.

 

این خراسان‌پژوه گفت: همچنین در پایان این جلسه هر یک مقداری از آجیل‌ها را به عنوان تبرک با عنوان «آجیل سر قرآن» و سکه را هم با عنوان «پول برکتی» بر می‌دارند که در جیب یا کیف پول خود نگهداری می‌کنند.

 

رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان اظهار کرد: مشهدی‌ها معتقدند قرائت قرآنی‌ را که‌ در ماه رمضان آغاز می‌کنند، باید حتما تا آخر ماه تمام‌ کنند وگرنه‌ مقروض می‌شوند و هر کس در جزء آخر قرآن نوبتش به سوره توحید رسید، به سایر شرکت‌کنندگان در دوره قرآن شیرینی می‌دهد.

 

وی عنوان کرد: نذر ختم انعام دیگر روش برای برآورده شدن حاجت است و برای آن از کسانی که در قرائت قرآن تبحر دارند، دعوت می‌کنند پس از خواندن سوره انعام افراد بر سر خوان نعمت الهی افطار میهمان شوند. دوره‌های ختم قرآن به صورت خانوادگی یا محله‌ای طی این ماه مبارک در گناباد حال و هوای خاصی دارد. در جلسات قرآنی مرسوم است چنانچه فردی برخی از سوره‌های قرآن از جمله انعام، یاسین، توحید، الرحمن و سجده را در این جلسات قرائت کند، جلسه بعد با آوردن شیرینی یا آش، خوشحالی خود را از قرائت این سوره‌ها اعلام می‌کند.

 

جلسه‌های فامیلی

وی اضافه کرد: در میان جلسات قرآن موجود در سطح شهر خراسان، جلسه‌های فامیلی از لطف خاصی برخوردار است. جلسه‌هایی وجود دارد که در ماه مبارک رمضان هر شب در منزل بزرگتر خانواده و یا هر شب در منزل یکی از خواهران و برادران تشکیل می‌شود و به این ترتیب علاوه بر بجا آوردن سنت حسنه صله رحم، آیات روح‌بخش قرآن مجید تلاوت می‌شود. گردآمدن اعضای یک فامیل در کنار هم، تاثیرات مثبت انکارناپذیری دارد که وقتی همراه با ذکر و تلاوت کتاب خدا نیز باشد، تاثیرات مثبت آن دوچندان می‌شود. 

 

افطاری 

این خراسان‌پژوه عنوان کرد: در ارتباط با سنن افطاری در خراسان هم باید اشاره کرد که یکی از برنامه‌های بسیار خوب مردم خراسان این است که در بسیاری از مساجد و تکایا شب‌ها سفره افطاری ساده‌ای پهن می‌شود و افراد پس از اقامه نماز جماعت روزه خود را باز می‌کنند. در واقع باید گفت، مردم خراسان به افطاری دادن بسیار علاقه دارند؛ به خصوص اینکه به همین بهانه صله رحم هم انجام می‌دهند و اقوام و خویشان کنار هم جمع و از احوال هم با خبر می‌شوند. در این ماه همچنین مردم به مستضعفان و یتیمان توجه ویژه‌ای دارند و با توجه به اینکه در خراسان اماکن زیارتی زیادی وجود دارد، مردم در روزهای جمعه و همچنین روزهای شهادت امیرالمومنین(ع) در این اماکن افطاری می‌دهند و به ویژه کسانی که نذر دارند و یا کسانی که قصد دارند فرزندان خود را عقیقه کنند، گوسفندی را ذبح و گوشت آن را بین فقرا تقسیم می‌کنند و یا آن را می‌پزند، افطاری می‌دهند.

 

سلیمان‌نوری گفت: شاید جالبترین نحوه برپایی مراسم افطار عمومی در روستای باب‌الحکم شهرستان بردسکن خراسان رضوی باشد. مسجد جامع قدیمی این روستا، سالیان سال است که در غروب هر روز ماه رمضان پذیرای جمعیت روستاییان روزه‌دار است که بر یک سفره افطار مشترک نشسته و روزه خود را می‌گشایند. طبق این سنت دیرینه، تمام مومنان این روستا از پیر و جوان، زن و مرد و از هر قشر و طبقه‌ای ساعتی قبل از اذان مغرب در مسجد جامع روستا جمع شده و پس از روخوانی قرآن و خواندن نماز جماعت، در کنار هم بر سر سفره افطار می‌نشینند. اینگونه تمام اهل روستا که بیش از نیمی از ایشان سادات هستند، همزمان و در کنار یک سفره افطار می‌کنند. افطاری که بسیار ساده است و شامل نان و پنیر، سبزی، چای و خرما می‌شود.

 

روزه کله چغوکی

رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با بیان اینکه کودکان خراسانی هم در ماه مبارک حال و هوای خاص خود را دارند و والدین سعی می‌کنند، در این ماه کم‌کم فرزندان خود را به روزه گرفتن عادت دهند، عنوان کرد: به این ترتیب کودکانی که سن و سال کمتری دارند تا ظهر روزه می‌گیرند که در زبان محاوره‌ای به آن «روزه کله چغوکی» گفته می‌شود و همچنین والدین به فرزندانی که در آستانه سن تکلیف هستند وعده می‌دهند که اگر روزه بگیرند، برایشان هدیه می‌خرند.

 

شب‌نشینی در حرم رضوی

سلیمان‌نوری بیان کرد: بدون شک در نزد همه ما ایرانیان امام هشتم(ع) جایگاه ویژه‌ای دارد. شاید به همین دلیل است که انس با علی ابن موسی الرضا(ع) و بیتوته در حریم قدسی آن مولا، یکی از ویژگی‌های ماه مبارک رمضان در مشهد است. اغلب مشهدی‌های قدیمی سعی می‌کنند پس از پایان مراسم افطار و البته شرکت در دوره‌های قرآن خانوادگی دقایقی را در حرم مطهر رضوی بسر برند. این امر در بین بازاریان مشهد هنوز هم به شدت رایج است و اهالی قدیم بازار سعی می‌کنند تا ساعات پایانی شب تا نزدیک سحر را در حرم مطهر رضوی به شب زنده‌داری و عبادت بگذرانند. 

 

وی افزود: در این شب نشینی‌ها، افراد با تجربه، مرشدی جمع را به عهده گرفته و با نقل خاطراتی از گذشته، جوانان را از عواقب غیبت و تهمت و بدبینی و گناه آگاه سازند. این نشست‌ها تا یک ساعت قبل از اذان صبح به داراز می‌کشد و پس از آن افراد برای صرف سحری روانه خانه می‌شوند.

 

قنبرخوانی

این خراسان‌پژوه خاطرنشان کرد: در روز بیست و یکم ماه مبارک رمضان و سال‌روز شهادت امام اول شیعیان هم مراسم ویژه‌ای در برخی نقاط خراسان رضوی از جمله کاشمر و سبزوار برپا می‌شود. به این ترتیب که جمعیت انبوهی ظهر این روز در نماز جماعت ظهر و عصر مسجد حاضر می‌شوند و همزمان جمعیت چشمگیری نیز در حسینیه تجمع می‌کنند و در قالب چند دسته بزرگ عزاداری از محل حسینیه در سطح خیابان‌های شهر به سمت مسجد جامع حرکت می‌کنند و در آنجا مورد استقبال نمازگزاران و مسئولان شهرستان از جمله امام جمعه قرار می‌گیرند. نمازگزاران حاضر در مسجد هم فضا را برای هیات حیدری باز می‌کنند پس از ورود آن‌ها به مسجد، برنامه‌ها را در اختیار مداحان و عزاداران هیات قرار می‌دهند و این عزاداران نیز با سوز و حال خاصی به اقامه عزای امیرالمومنین علی(ع) می‌پردازند و مراسم تعزیه با عنوان «قنبرخوانی» آغاز می شود.

 

پخت نان جو 

سلیمان‌نوری با بیان اینکه یکی از سنت‌های مرسوم در تربت حیدریه، پخت نان جو در آستانه ایام شهادت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، عنوان کرد: در شب‌های قدر در بسیاری از خانه‌ها نان جو وجود دارد و در سفره‌های افطار خود نان جو همراه با ماست می‌خورند و عده‌ای نیز میزان بیشتری نان جو تهیه و در بین نمازگزاران مساجد توزیع می‌کنند.

 

ملاقه‌زنی

وی گفت: ملاقه‌زنی از آیین‌های خاص مردم تربت حیدریه و سبزوار در ماه رمضان است. مردم سبزوار شب ۲۷ ماه مبارک رمضان را که شب کشتن ابن ملجم مرادی به ‌دست امام حسن مجتبی(ع) است، جشن می‌گیرند. در این شب مردم دیار کهن بیهق، شیرینی پخش کرده و جوانان به اجرای آیین ملاقه‌زنی می‌پردازند. برای اجرای این سنت پسرهای جوان بعد از افطار چادر به سر انداخته و هر چند نفر کیسه‌ای برداشته و به در منازل ‌رفته و با ملاقه به در کوبیده و سپس پشت در سکوت کرده و می‌ایستادند. پس از آن صاحب‌خانه با علم به این آیین کهن در را باز کرده و در حد توان مالی خود مقداری شیرینی، شکلات، نقل، خرما و... داخل ملاقه یا کیسه ملاقه‌زن‌ها می‌ریزد. البته  صاحبخانه به هنگام ریختن شیرینی و شکلات‌ها به داخل کیسه یا ملاقه می‌گوید، «بگو بر ابن ملجم لعنت» و جوانان چادر بر سر نیز یک صدا این لهن را تکرار می‌کنند.

 

این خراسان‌پژوه افزود: گفتنی است ریختن آب بر روی سر ملاقه‌زن‌هایی که در ساعت‌های آخر شب برای چندمین بار به در منازل می‌روند از شوخی‌های رایج در این شب است.

 

خواندن نماز تراویح

سلیمان‌نوری با بیان اینکه برگزاری نماز تراویح نخستین مراسم ویژه مردم اهل سنت خراسان رضوی در تایباد، تربت جام، خواف و سرخس  پس از تایید رویت ماه نو است، بیان کرد: نماز تراویح پس از بعد از نماز عشا به صورت ۱۰ نماز ۲ رکعتی اقامه می‌شود و در بعضی از مساجد در این نماز یک جز از قرآن مجید تلاوت می‌شود تا بدین طریق تا پایان ماه قرآن نیز یک دوره کامل شده باشد.

 

مراسم اعتکاف

رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان عنوان کرد: مراسم اعتکاف از دیگر مراسم ماه مبارک رمضان است که مردم اهل سنت خراسان آن را در دهه آخر ماه مبارک رمضان در مساجد برگزار می‌کنند. این مراسم از افطار شب نوزدهم آغاز می‌شود و تا بامداد روز عید فطر ادامه دارند در همه مساجد با حداقل یک نفر باید برگزار شود و فرد معتکف این چند روز را در مسجد به طاعت و عبادت سپری می‌کند.

 

آیین شب آخر رمضان

وی اظهار کرد: در آخرین روز از ماه مبارک رمضان، اهالی نقاط مختلف خراسان، خود را برای فرا رسیدن عید رمضان آماده می‌کنند. برای این منظور غسل کرده، لباس تمیز یا نو پوشیده و به استقبال عید فطر می‌روند. رویت هلال ماه شوال نشانی بر پایان ماه مهمانی خداست که این امر در گذشته توسط افراد خبره و مطلع به اطلاع مردم رسانده می‌شد و امروزه از طریق رسانه‌های جمعی اعلام می‌شود. 

 

وی افزود: هنگام افطار آخرین شب از ماه رمضان اعضای هر خانواده بنابر قوت غالب، فطریه خود را دست به دست چرخانده و آن را برای افراد مستمند کنار می‌گذارند.